به گزارش آنات نیوز، رمضان کاظمی، مجری و مدیر فنی شرکت آب منطقهای خراسان رضوی در نشست خبری بررسی طرح انتقال آب هزار مسجد اظهار کرد: شهرستان کلات با وسعت حدود ۳ هزار و ۸۰۰ کیلومترمربع در محدوده مطالعاتی کلات نادر واقع شده، بیش از ۵ هزار و ۹۴۴ کیلومترمربع وسعت دارد و بخشهایی از شهرستان سرخس را نیز در برمیگیرد. این محدوده دومین زیرحوزه آبریز قرهقوم محسوب میشود و در مجموع ۱۳ محدوده مطالعاتی دارد.
وی با اشاره به موقعیت مرزی این منطقه افزود: محدوده مطالعاتی کلات نادر از شمال با کشور افغانستان هممرز است و شش رودخانه اصلی از ارتفاعات هزار مسجد سرچشمه میگیرند، در آن جریان دارند و تا مرز بینالمللی امتداد مییابند. این رودخانهها سهم بسزایی در جمعآوری روانابها و هدایت سیلابها دارند.
کاظمی تصریح کرد: وسعت منطقه هزار مسجد نزدیک به شش هزار کیلومترمربع و طول آن از ارتفاعات تا نوار مرزی حدود ۲۰۰ کیلومتر است. باتوجهبه شیب عمومی منطقه به سمت ترکمنستان، بخش عمدهای از سیلابها به مرزهای شمالی هدایت میشود. قرارگیری شهر کلات در تراس آبرفتی رودخانه، این منطقه را در برابر سیلابها آسیبپذیر کرده و همین امر ضرورت مدیریت دقیقتر منابع آب را دوچندان میکند.
وی با تأکید بر اهداف فنی و زیستمحیطی پروژه ادامه داد: «طرح هزار مسجد» با هدف تأمین آب شرب از شش رودخانه اصلی منطقه طراحی شده است. محل برداشت آب در نوار مرزی تعیین شده تا الگوی طبیعی جریانها دچار تغییر نشود. مجموع تخصیص سالانه آب در این طرح حدود ۵۱ میلیون مترمکعب است. بخشی از آن برای تغذیه آبخوانها و مهار سیلابها استفاده میشود. برداشتها از مهرماه تا فروردین انجام خواهد شد تا علاوه بر تأمین آب شرب، نیازهای محیطزیستی و زیستگاههای آبی نیز حفظ شود.
مدیر فنی شرکت آب منطقهای خراسان رضوی اذعان کرد: در هر رودخانه، بخشی از جریان برای مصارف انسانی برداشت و بخش دیگر نیز برای حفظ جریان زیستی باقی میماند. سد امیرآباد هم نقش تنظیم و توزیع آب تنظیمی را برای مصارف شهری و کشاورزی بر عهده دارد.
بحران منابع آبی مشهد و ضرورت انتقال
در ادامه سیدحسین عطارزاده، مجری و مدیر فنی پروژه انتقال آب هزار مسجد با اشاره به کاهش بارندگی و افت منابع تأمین آب مشهد بیان کرد: کاهش شدید نزولات جوی، وضعیت آبی مشهد را بحرانی کرده و انتقال آب مازاد از منطقه صفر مرزی را به ضرورتی اجتنابناپذیر تبدیل کرده است.
وی ظرفیت نظری اولیه پروژه را ۳۹٫۶ میلیون مترمکعب عنوان کرد و افزود: با لحاظ محدودیتهای فنی و منابع موجود، میزان اتکاپذیر برای تأمین آب شرب مشهد حدود ۳۰ میلیون مترمکعب در سال برآورد میشود. در محاسبات نهایی، منابع سایر سدها و طرحهای جاری نیز لحاظ شده است.
عطارزاده با اشاره به وضعیت سد دوستی اضافه کرد: این سد در حال حاضر حدود ۵۰ درصد کسری آب دارد و سهم آن از تأمین آب مشهد به ۶ تا ۷ درصد کاهشیافته است. علاوه بر این، پروژههای جدیدی با ظرفیت تقریبی ۱۵.۴ میلیون مترمکعب در دست اجرا است که با وقوع بارشهای مناسب، تا پایان سال به بهرهبرداری خواهند رسید.
وی مطرح کرد: عمده رودخانههای حوزه مشهد دبی پایه ندارند و جریانهای آنها عمدتاً سیلابی است بنابراین پروژههای جدید شرکت آب منطقهای بیشتر بر استحصال و مدیریت منابع سیلابی متمرکز شدهاند تا از ظرفیتهای ناپایدار منطقه حداکثر بهره را در جهت پایداری تأمین آب شرب کسب کنند.
مدیر فنی پروژه انتقال آب هزار مسجد از برنامهای جامع برای جایگزینی غیرمستقیم حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب پساب بهجای آب شرب شهری خبر داد و گفت: این استراتژی بر دو محور اصلی استوار است؛ هدفگذاری برای کاهش ۲۰ درصدی مصرف آب در بخش کشاورزی جهت بازگرداندن این حجم آب به شبکه شرب شهری که حدود ۲۰ سال پیش آغاز شده بود، به دلیل تغییرات اقلیمی در بهمنماه سال گذشته به طور کامل بازنگری شد. موافقتنامه اعتباری این طرح نیز در خردادماه ۱۴۰۳ از مراجع ملی اخذ شده و بر اساس آن، تخصیص سالانه حدود ۵۱ میلیون مترمکعب آب از سوی وزارت نیرو پیشبینی شده است.
وی در خصوص ابرپروژههای آبی خراسان رضوی توضیح داد: مدیریت هزینه و اجرای طرحها بر عهده صنعت مربوطه و دستگاههای ذیربط است. هرچند تخصیص کامل آن هنوز نهایی نشده، اما در دستور کار پیگیری جدی قرار دارد. در تشریح چشمانداز بلندمدت، طرحهایی نظیر انتقال آب از دریای عمان و تاجیکستان در سطح ملی در حال بررسی است که نیازمند دیپلماسی آب و هماهنگی وزارت امور خارجه است شرکتهای محلی در اجرای مستقیم آنها نقش ندارند. انتقال آب از خزر به دلیل چالشهای جدی زیستمحیطی از دستور کار خارج شده است.
عطارزاده با تأکید بر اینکه تحویل آبشور به شهر خطقرمز شرکت است، به رعایت اصول زیستمحیطی و تعهدات بینالمللی اشاره کرد: پروتکلی با کشور ترکمنستان وجود دارد، انتقال بخشی از آب رودخانههای هزار مسجد به آن کشور را الزامآور میکند و این تعهدات باید رعایت شود. برداشت آب تنها از نقطه صفر مرزی صورت میگیرد. با وجود تعهدات بینالمللی، بررسیها نشان میدهد سالانه حدود ۸۰ میلیون مترمکعب آب مازاد وارد خاک ترکمنستان میشود و حدود ۵۰ میلیون مترمکعب آن توسط وزارت نیرو برای مشهد تخصیصیافته است. هدف نهایی در افق ۱۴۰۴، تأمین حدود ۱۶۵ میلیون مترمکعب آب است.
وی اضافه کرد: مجموع اثرگذاری ۱۱۰ پروژه مرتبط با این طرح، ظرفیت اسمی ۱۷۰ میلیون مترمکعب را دارد. بااینحال، به دلیل عدم قطعیتهای ناشی از مصرف بخش کشاورزی در بازه ۳۰ساله، برنامهریزیها بهگونهای تنظیم شده است که حتی در شرایط خشکسالی یا نبود سیلاب، تأمین آب شرب دچار اختلال نشود. تأمین متوسط سالانه حدود ۵۱ میلیون مترمکعب از این پروژهها، بهعنوان یک دستاورد مهم در راستای حفظ منابع موجود و ارتقای کیفیت آب شرب است.
مدیر فنی پروژه انتقال آب هزار مسجد تأکید کرد: بر اساس آمار رسمی حدود ۹۰ درصد مصرف آب در استان به بخش کشاورزی، ۷ درصد به شرب و ۳ درصد به سایر مصارف اختصاص دارد. ۶۰ درصد از منابع حاصل از پروژهها نهایتاً به مصارف شهری باز میگردد. برداشتهای کشاورزی از طریق پروانه و چاهها تحت نظارت است و برنامهریزیها بر مبنای دادههای پایش معتبر انجام میشود. رعایت پروتکل با ترکمنستان برای انتقال آب الزامی است و تخصیص ۵۰ میلیون مترمکعبی برای مشهد از مازاد آبی است که به آن کشور منتقل میشود.
وی اعلام کرد: عدم بهرهبرداری گسترده از پروژههای تعریفشده، بدون این شرایط سخت، ضروری نبود. بر اساس آمار رسمی حدود ۹۰ درصد مصرف آب در استان به بخش کشاورزی، ۷ درصد به شرب و ۳ درصد به سایر مصارف اختصاص دارد. ۶۰ درصد از منابع حاصل از پروژهها نهایتاً به مصارف شهری باز میگردد. برداشتهای کشاورزی از طریق پروانه و چاهها تحت نظارت است و برنامهریزیها بر مبنای دادههای پایش معتبر انجام میشود.
عطارزاده خاطرنشان کرد: رعایت پروتکل با ترکمنستان برای انتقال آب الزامی است و تخصیص ۵۰ میلیون مترمکعبی برای مشهد از مازاد آبی است که به آن کشور منتقل میشود.
هشدار درباره پیامدهای اجتماعی و امنیتی
حسین محمدزاده، عضو هیئتعلمی زمینشناسی دانشگاه فردوسی مشهد در ادامه این نشست با اشاره به توسعه افسارگسیخته شهر، نابودی مناطق کوهستانی هزار مسجد را «اشتباهی بزرگ» دانست و آن را «منطقهای زنده، پویا و محل تنفس شهر مشهد» خواند که سزاوار حفاظت است.
وی بهجای انتقال فیزیکی آب، پیشنهاد داد که منابع منطقهای (مانند دشت کلات) با استفاده از سامانههای نوین کشاورزی به تولید غذا تبدیل شده و این «غذا» بهصورت «آب مجازی» به مشهد منتقل شود. این رویکرد موجب اشتغالزایی و تقویت پدافند غیرعامل است.
محمدزاده به طور قاطع با انتقال آب بین حوزههای داخلی مخالفت کرد و این انتقالها را فاقد توجیه علمی، اقتصادی و زیستمحیطی دانست و خواستار تمرکز بر تکمیل سامانههای پساب، کاهش تلفات شبکه، احیای آبخوانها و مدیریت سیلاب شد و به تفکیک آب خاکستری (مانند ژاپن) اشاره کرد.
وی افزود: خشکشدن اکوسیستم آبی جاری به سمت ترکمنستان، به افزایش گردوغبار و بیماریها در داخل کشور منجر خواهد شد و این امر پیامدهای اجتماعی و امنیتی جدی در پی دارد.
عضو هیئتعلمی زمینشناسی دانشگاه فردوسی مشهد اظهار کرد: هرگونه آسیب به هزار مسجد، مستقیماً مشهد را متأثر خواهد کرد و هزینههای سنگین انتقال آب، باری مضاعف بر کشور تحمیل میکند. دبی پایه رودخانه شمخال (حدود یک مترمکعب در ثانیه) بهعنوان یک منبع پایدار و اندازهگیریشده، نشاندهنده پتانسیلی است باید از آن محافظت شود.
مخالفت صریح با انتقال آب
در ادامه نیز مهدی کلاهی، عضو هیئتعلمی گروه منابع طبیعی و محیطزیست دانشگاه فردوسی مشهد با انتقاد از پروژه انتقال آب هزار مسجد اعلام کرد: این پروژه زمین را خشک میکند، جامعه را فقیرتر میسازد، مرزها را خالیتر و آینده را ناپایدارتر میکند. این طرح ضد اجتماع، علم، اقتصاد، کشور و توسعه است و به مبدأ و مقصد، نسل آینده و طبیعت آسیب میزند.
وی با بیان اینکه مسئله آب صرفاً یک مسئله مهندسی نیست، اضافه کرد: موضوع آب با عدالت، امنیت، بقا و آینده کشور گرهخورده است. بررسیهای علمی جهانی، از جمله کتاب Inter-Basin Water Transfer، تجربه کشورهای مختلفی مانند آمریکا، کانادا، استرالیا، چین و هند را بررسی کرده و نشان میدهد هیچ پروژه انتقال بینحوضهای در دنیا موفق نبوده است.
کلاهی با تأکید بر اینکه حتی انتقال آب در فواصل کوتاه نیز در دنیا با شکست مواجه شده است، عنوان کرد: هزار مسجد یک سرمایه ملی، سپر طبیعی و سپر امنیتی کشور است، نه منبع برداشت کوتاهمدت. درحالیکه هنوز تخریب کامل انجام نشده، هزینهها ادامه دارد و ۲۷ همت برای این پروژه اختصاصیافته است؛ این در شرایطی است که کشاورزان با کمآبی مواجهاند و چاهها مسدود میشود و معیشت مردم آسیب میبیند.
وی تصریح کرد: این منابع مالی از جیب مردم و توسط شرکتهای خصوصی تأمین میشود. تصور کنید خط انتقال آب از کنار محل زندگی مردم عبور کند، اما خود منطقه با کمآبی شدید مواجه باشد و طبیعت برای حداقل رطوبت دچار بحران شود.
عضو هیئتعلمی گروه منابع طبیعی و محیطزیست دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به خشکشدن درختان کهنسال منطقه گفت: درختانی با قدمت چند هزار سال، برای جوانهزدن یک بذر به سالها زمان نیاز دارند و امروز به دلیل گرما و کمبود آب در حال خشکشدن هستند. یا آمارها نادرست است یا باید نسبت به انگیزه حامیان این پروژه تردید جدی داشت.
وی ادامه داد: طی دهههای گذشته مالکیت، مدیریت و بازار آب تخریب شده است. با اجرای قوانین ملیشدن آب و توزیع عادلانه، ساختارهای سنتی مدیریت آب کنار گذاشته شد و نتیجه آن، توزیع ناعادلانه منابع بوده است. انسان باید یاد بگیرد مانند کوه فکر کند و همه اجزای اکوسیستم را در کنار هم ببیند، نه اینکه تنها به انسان تشنه توجه کند.
کلاهی با بیان اینکه این رویکرد منجر به رشد بیرویه جمعیت شده است، اذعان کرد: جمعیت رسمی مشهد حدود سه تا سهونیم میلیون نفر اعلام میشود، اما جمعیت واقعی به حدود ۵.۵ میلیون نفر رسیده است. ادامه این مسیر، بحرانهای اجتماعی، محیطزیستی و امنیتی عمیقتری ایجاد خواهد کرد.
وی با انتقاد از دولتی شدن آب مطرح کرد: قانون ملیشدن آب قرار بود آب را ملی کند، نه دولتی. امروز ساختار اقتصادی آب بهگونهای است با فروش بیشتر آب، درآمد بیشتری ایجاد میشود و این سیاست، انگیزه برداشت بیشتر را تقویت میکند. نتیجه این رویکرد، ایجاد بیش از ۳۰ کانون بحران در استان، صرفاً به واسطه سدسازی بوده است.
عضو هیئتعلمی گروه منابع طبیعی و محیطزیست دانشگاه فردوسی مشهد خاطرنشان کرد: این بحرانها موجب تشدید گردوغبار شده و کیفیت زندگی را کاهش داده است. طبیعت اگرچه مهربان به نظر میرسد اما در صورت بیتوجهی، واکنشهای سخت و مخربی نشان میدهد. در شرایط خشکسالی، اجرای چنین پروژههای پرهزینهای هیچ توجیه علمی و اقتصادی ندارد.
شهروند خبرنگار: مریم مزاری
انتهای پیام/
